Abdest Nasıl Alınır: Adım Adım Rehber

Abdest; niyet edip besmele çekerek eller yıkanır, ağza ve burna su verilir, yüz yıkanır, kollar dirseklerle birlikte yıkanır, baş ve kulaklar meshedilir, ayaklar topuk kemikleriyle birlikte yıkanarak alınır. Bunlardan dördü — yüz, kollar, baş ve ayaklar — Kur'an'da (Mâide 5/6) sayılır ve bütün mezheplerde farzdır; geri kalanı Peygamber Efendimizin (s.a.v.) abdest alışının nakledilen şeklinden gelir. Abdest iki üç dakika sürer ve abdestsiz kılınan namaz sahih olmaz.

Bu son husus hadiste açıkça bildirilir: "Abdesti bozulan kimsenin namazı, abdest alıncaya kadar kabul olunmaz" (Buhârî, 135; Müslim, 225).

Dayanağı Olan Âyet

Emir Mâide sûresinde yer alır:

"Ey iman edenler! Namaza kalktığınız zaman yüzlerinizi ve dirseklere kadar ellerinizi yıkayın, başlarınızı meshedin ve topuklara kadar ayaklarınızı yıkayın." (Mâide 5/6)

Âyetin devamı gusül ile teyemmümü ele alır. Yöntemin geri kalanı — sıra, tekrar sayısı, ağız, burun ve kulaklar — Hz. Peygamber'i gören ve gördüklerini anlatan sahâbîlerden bilinir. En ayrıntılı iki tarif, Hz. Osman'ın (Buhârî, 159; Müslim, 226) ve Abdullah b. Zeyd'in (Buhârî, 185; Müslim, 235) rivayetleridir.

Başlamadan Önce

Temiz su kullanılır: şebeke, yağmur, kuyu, nehir ve deniz suyu bu niteliktedir. Suyun deriye ulaşmasına engel olan her şey giderilir: normal oje, su geçirmez makyaj, boya veya yapıştırıcı gibi. Kına ve mürekkep lekesi engel sayılmaz, çünkü deriyi kaplamaz, yalnızca boyar. Dar bir yüzük ya da saat, altına su ulaşacak şekilde oynatılır.

Abdestin Yapılışı

Niyet edilir. Niyet kalple olur; bu yıkanmanın abdest için olduğuna karar vermektir ve dil ile söylenmesi gerekmez. Dayanağı "Ameller ancak niyetlere göredir" hadisidir (Buhârî, 1; Müslim, 1907).

"Bismillâh" denir. "Allah'ın adını anmayanın abdesti yoktur" hadisi Ebû Dâvûd'un Sünen'inde ve Tirmizî'nin Câmi'inde yer alır; Ahmed b. Hanbel'in bu konuda isnadı sağlam bir hadis bilmediğini söylediği nakledilir, İbn Hacer ve Elbânî ise hadisi tarikleri sebebiyle hasen kabul etmiştir. Cumhura göre besmele sünnettir; Hanbelî mezhebinde hatırlandığı takdirde vaciptir.

Eller bileklere kadar üç kez yıkanır, parmak aralarına su ulaştırılır.

Sağ elle su alınarak ağza üç kez su verilir.

Sağ elle buruna üç kez su çekilir ve sol elle sümkürülerek çıkarılır.

Yüz üç kez yıkanır: alında saçın normalde bittiği yerden çene altına, bir kulak yumuşağından diğerine kadar. Sık sakallı erkek sakalın dış yüzünü yıkar, ıslak parmaklarla sakalını hilâllayabilir.

Sağ kol parmak uçlarından dirsekle birlikte üç kez yıkanır, sonra sol kol aynı şekilde yıkanır. Dirsek yıkanacak bölgenin içindedir, suyun üzerinden geçmesi gerekir.

Baş ıslak ellerle bir kez meshedilir. Abdullah b. Zeyd'in tarifinde eller başın önünden başlar, enseye kadar gider ve başlanan yere geri döner (Buhârî, 185). Bu bir yıkama değil mesihtir ve bir kez yapılır.

Kulaklar bir kez meshedilir: işaret parmakları kulağın içine, başparmaklar arkasına. Bazı mezhepler kulaklar için yeni su alınmasını müstehap sayar, bazıları baştan kalan ıslaklığı yeterli görür. Her iki uygulama da vardır.

Sağ ayak topuk kemikleriyle birlikte, parmak araları hilâllanarak üç kez yıkanır, sonra sol ayak aynı şekilde yıkanır. Topuklara dikkat edilir: Hz. Peygamber topukları kuru kalmış kimseleri görünce "Ateşten vay hâline o topukların!" diye seslenmiştir (Buhârî, 60; Müslim, 241).

Şehadetle bitirilir: "Eşhedü en lâ ilâhe illallâhü vahdehû lâ şerîke leh, ve eşhedü enne Muhammeden abdühû ve resûlüh" — Şahitlik ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur, O tektir, ortağı yoktur; ve şahitlik ederim ki Muhammed O'nun kulu ve elçisidir. Abdesti güzelce tamamlayıp bunu söyleyen kimseye cennetin sekiz kapısı açılır (Müslim, 234). Tirmizî'nin Câmi'indeki bir rivayet "Allâhümme'c'alnî mine't-tevvâbîne vec'alnî mine'l-mütetahhirîn" ilavesini içerir; Tirmizî isnadında zaaf bulunduğuna dikkat çekmiş, Elbânî ise bu ilaveyi sahih kabul etmiştir.

Kaç Kez Yıkanır?

Üçer kez yıkamak sünnetin tam hâlidir, şart değildir. Hz. Peygamber'in uzuvlarını birer kez (Buhârî, 157), ikişer kez (Buhârî, 158) ve üçer kez (Buhârî, 159) yıkadığı görülmüştür. Bütün uzvu kaplayan tek bir yıkama, bütün mezheplerde farzı yerine getirir.

Farz Olan ve Sünnet Olan

Dört mezhep âyette sayılan dört fiilde ittifak eder. Bunların dışında neyin farz olduğu ve başın ne kadarının meshedileceği konusunda ayrılırlar:

• Hanefî: dört farz — yüzü yıkamak, kolları dirseklerle birlikte yıkamak, başın dörtte birini meshetmek, ayakları topuklarla birlikte yıkamak. Niyet, tertip ve muvâlât sünnettir.
• Şâfiî: altı farz — niyet, yüz, kollar, başın herhangi bir kısmını meshetmek, ayaklar ve âyetteki sıraya uymak (tertip).
• Mâlikî: yedi farz — niyet, yüz, kollar, başın tamamını meshetmek, ayaklar, uzuvları ovmak (delk) ve uzun ara vermeden yapmak (muvâlât).
• Hanbelî: altı farz — yüz (ağza ve burna su vermek dahil), kollar, başın tamamını meshetmek (kulaklar başa dahil sayılır), ayaklar, tertip ve muvâlât. Niyet sıhhat şartıdır.

Yukarıdaki tam yöntemi sırasıyla ve uzun ara vermeden uygulamak, bütün mezheplerin şartlarını aynı anda karşılar.

Abdesti Bozan Durumlar

Mezhepler şunların abdesti bozduğunda ittifak eder: ön veya arka yoldan çıkan her şey (idrar, dışkı, yel, mezî), kişinin çevresinden haberini kaybettiği derin uyku, bayılma gibi şuurun kaybolması ve guslü gerektiren her durum. Sağlamca oturur hâlde hafifçe uyuklamak farklı değerlendirilir: sahâbîler namazı beklerken uyur, sonra abdest tazelemeden namaz kılarlardı (Müslim, 376).

Başlıca ihtilaf noktaları:

• Karşı cinse dokunmak. Şâfiî mezhebine göre birbirine mahrem olmayan erkek ile kadının tenlerinin temas etmesi abdesti bozar; bu görüş "yahut kadınlara dokunduğunuzda" (Nisâ 4/43) ifadesini zahiri üzere anlar. Mâlikî ve Hanbelî mezheplerine göre yalnızca şehvetle olursa bozar. Hanefî mezhebine göre bozmaz; delil olarak Hz. Âişe'nin, secdede olan Hz. Peygamber'in ayaklarına elinin değdiğini anlattığı rivayet gösterilir (Müslim, 486).
• Avret yerine elle, araya bir şey girmeden dokunmak Şâfiî, Hanbelî ve Mâlikî mezheplerinde abdesti bozar; dayanak Büsre bint Safvân hadisidir (Ebû Dâvûd, 181; Elbânî sahih demiştir). Hanefî mezhebine göre bozmaz; dayanak Talk b. Ali'nin "O senin bir parçandan başka bir şey mi?" hadisidir (Ebû Dâvûd, 182; Elbânî sahih demiştir).
• Kan ve kusmak. Akan kan veya irin ile ağız dolusu kusmak Hanefî mezhebinde abdesti bozar; Hanbelî mezhebi vücuttan çok miktarda necis çıkmasını bozucu sayar; Şâfiî ve Mâlikî mezheplerine göre bunlar abdesti bozmaz.
• Deve eti yemek Hanbelî mezhebinde abdesti bozar; dayanak Hz. Peygamber'e "Deve eti yiyince abdest alalım mı?" diye sorulduğunda "Evet" demesidir (Müslim, 360). Diğer mezhepler bu emri el yıkamak olarak ya da neshedilmiş olarak anlar.

Şüphe Durumunda

Abdest aldığından emin olup bozulup bozulmadığından şüphe eden kimse kesin olanla amel eder. Hz. Peygamber, namazda bir şey hissettiğini sanan kimse hakkında şöyle buyurmuştur: "Bir ses duymadıkça veya bir koku almadıkça namazdan ayrılmasın" (Buhârî, 137; Müslim, 361). Hanefî, Şâfiî ve Hanbelî mezhepleri bunu genel bir kural olarak uygular; Mâlikî mezhebinin meşhur görüşüne göre ise namaz dışında gerçek bir şüphe abdestin yenilenmesini gerektirir.

Abdestin süresi dolmaz. Mekke'nin fethedildiği gün Hz. Peygamber birkaç vakit namazı tek abdestle kılmıştır (Müslim, 277).

Mest ve Çorap Üzerine Mesh

Ayağa giyilen şey tam bir abdestle giyildiyse, ayakları yıkamak yerine üzerine mesh edilebilir. Muğîre b. Şu'be, abdest sırasında Hz. Peygamber'in mestlerini çıkarmak istemiş, kendisine "Bırak onları, ben onları ayaklarım temizken giydim" buyrulmuştur (Buhârî, 206).

Süre mukim için bir gün bir gece, yolcu için üç gün üç gecedir (Müslim, 276); bu Hanefî, Şâfiî ve Hanbelî mezheplerinin görüşüdür, Mâlikî mezhebinin meşhur görüşü ise belirli bir süre koymaz. Kumaş çoraplar konusunda Hanbelî mezhebi ve Hanefî mezhebinin sonraki görüşü kalın olan ve kendiliğinden düşmeyen çoraplara meshi caiz görür; Şâfiî mezhebi içinde yürünebilecek sağlamlıkta bir örtü şartı arar; Mâlikî mezhebi meshi deri mestle sınırlar.

Su Bulunmadığında

Su bulunmadığında ya da kullanılması zarar vereceğinde Kur'an teyemmüme izin verir (Nisâ 4/43; Mâide 5/6): avuçlar temiz toprağa vurulur, yüze ve ellere sürülür. Ammâr b. Yâsir, Hz. Peygamber'in tam olarak böyle yaptığını anlatmıştır (Buhârî, 338). Mezhepler tek vuruşun yeterli olup olmadığı ve kolların dirseklere kadar meshedilip edilmeyeceği konusunda ayrılır.

Temizlikten Fazlası

Hz. Peygamber, Müslüman kul yüzünü yıkadığında gözleriyle baktığı her günahın suyla birlikte çıktığını; ellerini yıkadığında elleriyle işlediği her günahın, ayaklarını yıkadığında ayaklarının yürüdüğü her günahın çıktığını, sonunda günahlarından arınmış olarak çıktığını bildirmiştir (Müslim, 244). Ümmeti de kıyamet gününde abdest izlerinden dolayı yüzleri ve uzuvları parlayarak çağrılacaktır (Buhârî, 136).

Boy abdesti için gusül rehberine, sonraki adım için adım adım namaz kılınışına bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Gusül abdest yerine geçer mi?

Cünüplükten alınan sahih bir gusül küçük hadesi de giderir; yıkanma sırasında abdesti bozan bir şey olmadıkça ayrıca abdest almak gerekmez. Hanbelî mezhebinin meşhur görüşü niyetin her ikisini de kapsamasını ister. Yalnızca temizlenmek için yapılan sıradan bir duş ise farklıdır: Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî mezhepleri abdest için niyeti şart koştuğundan bu duş onlara göre abdest yerine geçmez; niyeti şart koşmayan Hanefî mezhebi ise uzuvları yıkanmış sayar.

Ojeyle namaz kılınır mı?

Oje abdest sırasında üzerindeyse kılınmaz. Tırnağı kaplar ve suyun ulaşmasını engeller; dolayısıyla yıkama eksik kalır. Kına farklıdır: kaplamaz, yalnızca boyar.

Her namaz için yeniden abdest almak gerekir mi?

Hayır. Abdest bozulana kadar devam eder ve bir abdestle birkaç vakit kılınabilir (Müslim, 277). Her namaz için abdest tazelemek müstehaptır, zorunlu değildir.

Namazda bir uzvu atladığımı hatırlarsam ne olur?

Farz olan bir kısım yıkanmamış veya meshedilmemişse abdest eksiktir ve namaz sahih olmaz. Abdest, mezhebin gösterdiği şekilde tamamlanır — muvâlâtı şart koşan mezheplerde uzun bir ara baştan almayı gerektirebilir — ve namaz yeniden kılınır. Üçüncü yıkama gibi bir sünneti terk etmek abdestin sıhhatini etkilemez.

Kaynaklar

• Kur'ân-ı Kerîm, Nisâ 4/43; Mâide 5/6
• Buhârî, 1, 60, 135, 136, 137, 157, 158, 159, 185, 206, 338
• Müslim, 225, 226, 234, 235, 241, 244, 276, 277, 360, 361, 376, 486, 1907
• Ebû Dâvûd, 181, 182
• Besmele hakkında Ebû Dâvûd ve Tirmizî; abdest sonrası dua hakkında Tirmizî