Zekât kime farzdır
Zekât İslam’ın beş şartından biridir ve Kur’an onu defalarca namazla birlikte anar: “Namazı kılın, zekâtı verin” (Bakara 2:43). Altın ve gümüşü biriktirip Allah yolunda harcamayanları da uyarır (Tevbe 9:34). Nisap miktarına ulaşan, tam mülkiyetinde olan ve üzerinden bir kamerî yıl geçen malı olan Müslümana farzdır.
Mezhepler çocuk ve akıl hastası konusunda ayrılır. Hanefî mezhebine göre zekât yalnızca ergen ve akıllı kişiye farzdır. Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî mezheplerine göre ise zekât malın kendisine bağlıdır; bu yüzden velî, çocuğun birikiminden zekâtı öder. Bir çocuğun parasını yönetiyorsan, çevrendeki âlimlerin hangi görüşü esas aldığını sor.
Nisap: altın mı gümüş mü
Nisap, zekâtın farz olduğu en alt servet miktarıdır. İki madenle belirlenmiştir: yirmi miskal altın, genellikle 85 grama çevrilir; iki yüz dirhem gümüş, genellikle 595 grama çevrilir. Bazı kurumlar 87,48 g ve 612,36 g gibi biraz farklı çevrimler kullanır; bu fark, hangi madenin seçildiği yanında küçük kalır.
Bu ölçüler konulduğunda ikisinin değeri birbirine yakındı. Bugün ise çok uzaktır, çünkü gümüş altına göre çok ucuzlamıştır; gümüş nisabı altın nisabının küçük bir kısmına denk gelir. Mütevazı birikimi olan biri gümüş nisabının üstünde, altın nisabının ise epey altında kalabilir.
Nisabı kendi para biriminde bulmak için gram fiyatını ağırlıkla çarp: gram altın fiyatı × 85 ya da gram gümüş fiyatı × 595. Aklında kalan fiyatı değil, zekât gününün fiyatını kullan. Bu hesaplayıcı da girdiğin fiyatlarla tam olarak bunu yapar; kendi rakamını yazmaz, çünkü yazacağı her rakam okunduğunda eskimiş olurdu.
Kamerî yıl (havl)
Zekât, nisaba ulaşan mal üzerinden tam bir kamerî yıl, yani havl geçince farz olur. Kamerî yıl yaklaşık 354 gündür, miladi yıldan on bir gün kadar kısadır; miladi takvimle tutulan bir tarih yavaş yavaş geriye kayar. Zekât yılını güneş takvimine göre tutuyorsan, pek çok zekât kurumu bu farkı kapatmak için %2,5 yerine yaklaşık %2,577 oranını önerir.
Yıl içinde olanlar konusunda mezhepler ayrılır. Hanefî mezhebi yılın başına ve sonuna bakar: iki günde de nisaba sahipsen aradaki düşüşler önemli değildir ve yıl içinde gelen para toplama eklenir. Diğer üç mezhep, malın yıl boyunca nisabın altına düşmemesini şart koşar. Uygulamada çoğu kişi sabit bir zekât günü seçer ve o gün elinde olan her şeyi hesaba katar.
Neler sayılır, neler sayılmaz
Zekât, para olarak ya da artsın diye tutulan mala düşer: nakit, banka hesapları, altın ve gümüş, hisse senetleri ve yatırım fonları, satmak için alınmış mallar ve geri alacağını umduğun alacaklar. Yeniden satmak için alınan arsa ya da ev ticaret malıdır ve piyasa değeriyle hesaba girer.
Kullanmak için sahip olduğun şeylere zekât düşmez: oturduğun ev, araban, eşyan ve giysilerin, mesleğinin alet, ekipman ve iş yeri. Kiraya verdiğin bir mülkün değeri hesaba girmez; ama biriktirdiğin kira geliri, zekât gününde hâlâ hesabındaysa girer.
En sık görüş ayrılığı ziynet eşyasındadır. Hanefî mezhebi takılan altın ve gümüş ziynete de zekât düştüğünü söyler. Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî mezhepleri olağan kişisel kullanım için tutulan ziyneti muaf sayar; birikim olarak tutulan ya da örfü aşan ziyneti hesaba katar. Henüz çekemediğin emeklilik birikimi ve uzun vadeli hisseler de kurumlar arasında farklı değerlendirilir.
Borçlar
Hanefî ve Hanbelî mezheplerine göre borcun zekâta tabi maldan düşülür. Şâfiî mezhebi, esas görüşünde, düşmez. Mâlikî mezhebi borcu paradan düşer, diğer mal türlerinden düşmez. Günümüzdeki pek çok zekât kurumu uzun bir kredinin tüm bakiyesini değil, yalnızca şu an ödenmesi gerekeni, yani ödenmemiş faturaları ve önümüzdeki yıl vadesi gelecek taksitleri düşer. Konut kredisinin tamamını düşmek, elinde ne kadar nakit olursa olsun neredeyse her ev sahibini zekâttan muaf bırakırdı.
Borcunu kabul eden ve ödeyebilecek durumdaki birinden alacağın, âlimlerin çoğuna göre her yıl hesaba katılır. Tahsil edeceğinden şüphe ettiğin bir alacak genellikle eline geçene kadar sayılmaz; eline geçtiğinde geçmiş yılların zekâtını verip vermeyeceğin konusunda mezhepler ayrılır.
Ticaret malı
Tüccar, satış için tuttuğu stoğun zekâtını, zekât günündeki piyasa fiyatıyla verir; buna işletmenin nakdi ve müşterilerden alacakları eklenir, vadesi gelmiş borçları düşülür. Sabit varlıklar hesaba girmez: dükkân, makineler, araçlar, raflar ve bilgisayarlar satılık mal değil, işin aletleridir.
%2,5 nasıl uygulanır
Oran, zekâta tabi tutarın tamamının kırkta biri, yani %2,5’tir; yalnızca nisabı aşan kısmın değil. Nisap bir eşiktir: altında hiçbir şey düşmez, ulaşıldığında ise her şey hesaba katılır. Ürün, hayvan ve madenlerin kendi kuralları ve oranları vardır; bu hesaplayıcı onları kapsamaz.
Örnek bir hesap
Bu fiyatlar yalnızca örnektir, güncel değildir. Herhangi bir para biriminde altının gramı 100, gümüşün gramı 1 olsun. Altın nisabı 85 × 100 = 8.500, gümüş nisabı 595 × 1 = 595 olur.
Zekât gününde elinde 3.000 nakit, bankada 12.000, 1.000 değerinde altın, satış fiyatıyla 4.000 değerinde ticari mal ve geri ödenmesini beklediğin 1.000 borç verdiğin para var. Toplam 21.000. Şu an ödenmesi gereken fatura ve taksitler 2.000; geriye 19.000 zekâta tabi mal kalır. Her iki eşiğin de üstünde olduğu için zekât 19.000 × %2,5 = 475’tir.
Net tutar 5.000 olsaydı, gümüş nisabının üstünde, altın nisabının altında kalırdı: gümüşe göre 125 zekât düşer, altına göre hiçbir şey düşmezdi. Nisap seçiminin önem taşıdığı durum tam da budur.
Ne zaman ve kime verilir
Zekât, yıl dolar dolmaz farz olur ve geçerli bir sebep olmadan geciktirilmemelidir. Hanefî, Şâfiî ve Hanbelî mezhepleri vaktinden önce, örneğin yıl boyunca taksitle ödemeye izin verir; Mâlikî mezhebi yalnızca kısa bir süre önce ödemeye izin verir. Pek çok kişi zekâtını Ramazan’da verir; bu, zekât gününü oraya sabitlemekten ibarettir. Ramazan sonunda bayram namazından önce verilen fitre ise ayrı bir yükümlülüktür.
Kur’an zekâtın verileceği sekiz sınıfı sayar (Tevbe 9:60): yoksullar, düşkünler, zekâtı toplayıp dağıtan görevliler, kalpleri İslam’a ısındırılacak olanlar, köleler ve esirlerin kurtarılması, borçlular, Allah yolunda olanlar ve yolda kalmışlar. Zekâtını kendi anne babana, dedene ve nenene, çocuklarına ve torunlarına veremezsin; koca da karısına veremez. Bunlar zaten geçimini sağlamakla yükümlü olduğun kişilerdir.
Sık yapılan hatalar
Yalnızca birikim hesabını sayıp evdeki nakdi, altını ya da alacakları unutmak. %2,5’i tamamı yerine nisabı aşan kısım üzerinden hesaplamak. Konut kredisinin tamamını düşmek. Aylar önceki altın ya da gümüş fiyatını kullanmak. Oturulan evi ya da arabayı hesaba katmak. Ve yıl içinde verilmiş sadakayı sonradan zekât saymak: zekât, verilirken zekât niyetiyle verilmelidir; bir ödemenin ne olduğuna onu yapmadan önce karar ver.